X
تبلیغات
ایرانیکا - استاد عالیقدر پروفسور گنجی

ایرانیکا

Birjandiha

استاد عالیقدر پروفسور گنجی

 

دکتر محمدحسن گنجی در سال ۱۲۹۱خورشیدی در بیرجند به دنیا آمد. او در سال ۱۳۱۷در دانشگاه ویکتوریای منچستر دوره‌ی کارشناسی ارشد را به پایان رساند و در سال ۱۳۳۱به آمریکا رفت و توانست دکترای جغرافیا را از دانشگاه کلارک در ماساچوست دریافت کند. او پس از بازگشت به تهران سازمان هواشناسی را بنیان نهاد. خدمت او در دانشگاه تهران در سال ‌ ۱۳۵۵با دریافت درجه‌ی استاد ممتاز به پایانرسید، اما او بیکار ننشست و در همین سال کار بنیان‌گذاری دانشگاه بیرجند را به سرانجام رساند . در سال۲۰۰۱میلادی، سازمان هواشناسی جهانی او را به عنوان دانشمند برگزیده سال معرفی کرد.

پروفسور محمد حسن گنجی

کودکی و نوجوانی

محمدحسن گنجی در ۲۱خرداد ۱۲۹۱خورشیدی برابر با ۱۱ژوئن ۱۹۱۲میلادی در شهر بیرجند به دنیا آمد. سرزمین قهستان مانند جزیره‌ای در دریای شن بود و ورود به آن از هر سو نیازمند گذشتن از فرسنگ‌ها کویر بی آب و علف بود. ساکنان آن و به ویژه اهالی بیرجند از اکثریتی از ریشه‌‌ی ایرانیان قدیمی با رگه‌هایی از دیگر اقوام تشکیل می‌شد که بیش‌تر از راه کشاورزی همراه با دامداری روزگار می‌گذراندند. خانواده‌ی گنجی نیز از همین مردمان بودند.

پدر وی , ابوتراب مدتها نایب الحکومه شهر قاین بود. ‎افراد خانواده وی در خدمت امرای قاینات- بیرجند- یعنی ‏خاندان علم بودند. پدرش به شغل‎ ‎کشارزی ، دامپروری اشتغال داشت. وی سه برادر و دو خواهر داشته که چهار نفر‎ ‎آنها در مدارس محلی بیرجند به تدریس اشتغال‎ ‎داشتند. در حال حاضر ‏همه آنها به غیر از دو نفرشان از میان رفته اند

شش ساله بود که وارد مدرسه‌ی شوکتیه در بیرجند شد. بیشتر دوران تحصیل مقدماتی او در دهه‌ی نخست۱۳۰۰خورشیدی با تحولات سیاسی، اجتماعی گسترده کشور و پایان سلطنت دویست ساله‌ی قاجار و آغاز دوران پهلوی همراه شد. بیرجند که تا آن زمان روستای دورافتاده‌ای به شمار می‌رفت، کم کم به عنوان یک منطقه‌ی استراتژیک مطرح شد و مرکز فرماندهی تیپ نظامی قائنات و سیستان و بلوچستان لقب گرفت. در مدرسه‌ی شوکتیه رسم بر این بود که به شاگرد نخست، شاگرد دوم و شاگرد سوم به ترتیب مدال طلا، مدال نقره و یک کتاب نفیس هدیه می‌دادند و گنجی در طول شش سال تحصیل چهار مدال طلا و دو نقره، به دست آورد و در جشن پایان دوره که آن مدال‌ها را به سینه زده بودم چنان احساس سربلندی می‌کرد که به بیان خودش”گویی قلعه ‌ی خیبر را فتح کرده ‌بود.”

دو رویداد مهم در آن سال‌ها رخ داد که اثر عمیقی بر گنجی گذاشت: یکی خشکسالی شدیدی که تاثیرات انسانی دردناکی برجای گذاشت. پس از سه چهار سال همه‌ی قنات‌های بیرجند خشکید، محصولات کشاورزی از میان رفت و خیلی از روستاییان به شهرهای دیگر کوچ کردند. خانواده‌ی گنجی در آن سال‌ها بسیار سختی کشیدند و حتی آب آشامیدنی را از جاهای دیگر فراهم می‌کردند. دومین رویداد هنگامی رخ داد که او کلاس چهارم یا پنجمدبستان بود. زمستان ۱۳۴۳هجری قمری بود که پس از چند روز بارش پیوسته‌ی باران، سیلی بزرگ رخ داد و همه‌ی قنات‌ها را نابود کرد و آسیب زیادی به بار آورد. خاطره‌ی تلخ آن دو رویداد هواشناختی همچنان در ذهن گنجی ماند و حتی در گزینش روش زندگی و روی آوردن او به دانش جغرافیا و هواشناسی اثر زیادی داشت.

دوران دانش جویی

گنجی پس از به پایان رساندن تحصیلات متوسطه در زادگاه خود یعنی بیرجند در مهرماه ۱۳۰۹خورشیدی به تهران آمد تا حقوق بخواند. ولی در تهران متوجه شدکه بیشتر استادان مدرسه‌ی عالی حقوق آن زمان، فرانسوی هستند و چون زبان فرانسوی نمی‌دانست به دارالمعلمین عالی رفت که نخستین بنیاد آموزش عالی آن زمان بود. دارالمعلمین عالی، که در ۱۳۰۷بنیان‌گذاری شده بود، دو گروه “فلسفه و ادبیات” و “تاریخ و جغرافیا” داشت. گنجی در رشته‌ی تاریخ و جغرافیا نام‌‌نویسی کرد و پس از سه سال در ۱۳۱۲لیسانس آن رشته را دریافت کرد.

از آن جا که گنجی در کنکور اعزام به خارج در بخش معلمی تاریخ و جغرافیا مقام اول را به دست آورده بود، در ۲۵شهریور ۱۳۱۲همراه با حدود ۹۰نفر دیگر که ۲۰نفر از آنان از دانش‌آموختگان دانشسرای عالی بودند، به فرانسه فرستاده شد. چون در دبیرستان شوکتی بیرجند تا اندازه‌ای با زبان انگلیسی آشنا شده بود، او را با ۱۲نفر دیگر از دانشجویان که به زبان انگلیسی آشنایی داشتند، پس از چند روز ماندن در پاریس به لندن فرستادند. در آن روزها معمول بود که دانشجویان فرستاده شده به انگلستان را برای یکسال به زندگی در یک خانواده‌ی انگلیسی وا می‌داشتند تا زبان و آداب انگلیسی را فراگیرند. اما چون گنجی زبان انگلیسی را به اندازه‌ی نیاز می‌دانست، او را بی‌درنگ پس از ورود به انگلستان به دانشگاه ویکتوریا درمنچستر معرفی کردند که در آن زمان یکی از پنج دانشگاه معتبر پس از آکسفورد و کمبریج به شمار می‌آمد.

در سال دوم ماندن درانگلستان بود که پس از یک ‌سال مطالعه و بررسی رشته‌های گوناگون، تصمیم خود را گرفت که در زمینه‌ی جغرافیا کار کند و از آن زمان تاریخ برای او در درجه‌ی دوم اهمیت قرارگرفت. او در آن سال در گروه تخصصی جغرافیا در دانشگاه منچستر نام‌نویسی کرد و پس از چهارسال توانست لیسانس تخصصی و ممتاز درجغرافیا (B.A.Honurs) را به دست آورد که برابر کارشناسی‌ارشد به شمار می‌آید. او دلیل گرایش خود را به جغرافیا و به ویژه هواشناسی، دو رویداد خشکسالی و سیلی می‌داند که در روزگار کودکی و نوجوانی در زادگاهش رخ داد و باعث آسیب زیادی به روستاییان شده بود. همچنین، در روزگاری که در خارج تحصیل می‌کرد، بحث‌های داغی پیرامون نظریه‌ی تکامل در جریان بود و از آن جا که بارها شنیده بود که پاسخ جانداران به دگرگونی آب و هوا، نقش مهمی در تکامل جاندران دارد، به موضوع‌‌های مربوط به آب و هوا و محیط بسیار گرایش پیدا کرده بود.

گنجی در مهرماه ۱۳۱۷به ایران بازگشت و با عنوان دبیر(امروزه در رتبه‌بندی علمی دانشگاهی به آن مربی می‌گویند) در دانشکده‌ی ادبیات و دانشسرای عالی به تدریس جغرافیا پرداخت. دوره‌ی خدمت دبیری او ۱۴سال به طول انجامید و چون با مقررات آن روز هرگز نمی‌توانست بدون درجه‌ی دکترا، استاد دانشگاه شود، با استفاده از فرصت مطالعاتی در شهریور ۱۳۳۱به آمریکا رفت. او پس از دوسال تحصیل در دانشگاه کلارک(در شهر ورستر ایالت ماساچوست) که از مراکز بسیار معتبر آموزش و پژوهش جغرافیا بود، درجه‌ی دکترا در جغرافیا را به دست آورد. گنجی پس از بازگشت به تهران، پس از چندماهی به درجه‌ی دانشیاری در جغرافیا ارتقا پیداکرد و بموقع استاد شناخته شد. او پیش از تابستان ۱۳۵۴که بازنشسته شد، به استادی ممتاز دانشگاه مفتخر گردید.

خدمات علمی و آموزشی

گنجی روی هم ۳۷سال سابقه تدریس داشته است که پس از دانشسرای عالی در دانشگاه تهران و دیگر مراکز دانشگاهی انجام شده است. دکتر گنجی پس از‎ ‎اخذ درجه لیسانس از انگلستان در سال ۱۳۱۷، به ایران بازگشت و به مدت ۱۴ سال با‏‎ ‎سمت دبیری در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و دانشسرای عالی به تدریس جغرافیا‏‎ ‎پرداخت.

دانشسرای عالی که در سال۱۳۰۷بنیان گذاری شده بود، تا آن زمان ۸دوره و نزدیک ۱۵۰نفر کارشناس تاریخ و جغرافیا بیرون داده بود. او با فارغ التحصیلان دوره‌های اول و دوم که از او جلوتر بودند و همچنین با فارغ التحصیلان دوره‌های چهارم و پنجم که پس از او وارد دانشسرای عالی شده بودند، در دوران تحصیل در آن بنیاد آموزشی آشنا شده بود. او به فارغ التحصیلان دوره‌های ششم و هفتم و هشتم در سال آغاز تدریس د ر آن‌جا در کلاس مشترکی درس داده بود. هم‌چنین، از سال ۱۳۱۷تا ۱۳۵۴با همه‌ی کسانی که در این رشته و یا در سال‌های دیگر در گروه آموزش جغرافیا به تحصیل پرداختند، تماس درسی مستقیم داشت. در نتیجه می‌توان گفت که او تاریخ جغرافیای ایران است.

دکتر گنجی خود‎ ‎چنین می‌گوید: من با دبیری در دانشگاه تهران شروع کردم و بعد از ۱۳ ‏سال استادیار‎ ‎این دانشگاه شدم ، اولین کسی بودم که با تحصیلات عالیه جغرافیا به ایران برگشتم و‎ ‎در سال ‏دوم تأسیس دانشگاه تهران به همراه دو نفر از همکارانم رشته جغرافیا را پایه‎ ‎گذاری کردیم .

بعد از ما شش ‏نسل جغرافیدان در ایران تربیت شده‌است که من به نوعی‎ ‎پدربزرگ این جریان احساس می‌کنم .

به نظر گنجی یک آموزشگر جغرافیا، چه در دبیرستان و چه در دانشگاه برای داشتن آموزشی درست و کارآمد باید همواره در پی فراگیری دانش‌ مرتبط به جغرافیا باشد. از این رو، هر کتاب و رساله و حتی مجله و روزنامه‌ای را که درباره‌ی جغرافیا و علوم وابسته بدان تهیه و منتشر می‌شد، به دست می‌‌آورد و مطالعه می‌کرد و در صورت امکان جمع آوری می‌کرد. او کوشش می‌کرد که همواره مطالب و نظر یه‌ها و دستاوردهای تازه را در کلاس‌های مختلف دانشگاهی عنوان کند و دانشجویان را به کندوکاو و ژرف‌نگری بیشتر وادارد.

کار بررسی برگه‌های امتحانی و مطالعه‌ی جزو ه‌های پژوهشی و پایان نامه‌های تحصیلی دانشجویان که نیاز به تصحیح و اظهارنظر داشت، این عادت را در او تقویت کرد که هر کتاب یا نوشته‌ای را که مطالعه می‌کند، نگاه نقادانه‌ای به آن داشته باشد و نظر خود را در حاشیه‌ی کتاب یا مقاله یادداشت کند و مطالب قابل بحث یا تأمل را با خط کشی‌های مختلف مشخص ساز د. از این رو، کمتر کتاب یا مجله‌ای در کتابخانه‌ی شخصی او دیده می‌شود که این عادت خوب یا بد در آن منعکس نباشد.

خاطره نویسی از مشخصات زندگی اوست دست کم بین ۴۰تا ۵۰جلد کتابچه‌هایی از نوع سررسید را در کتابخانه‌ی او می‌توان دید که رویدادهای روزانه‌ی زندگی خود را در آن‌ها نوشته است. شرح مسافرت‌های زیاد داخلی و خارجی و مشارکت‌های او در کنگره‌ها و همایش‌های علمی بین‌المللی و برخورد با شخصیت‌های علمی و به ویژه جغرافی‌دان‌ها و بازدید از گروه‌های آموزشی جغرافیا در کشورهای گوناگون و مشاهدات جغرافیایی، از جمله یاداشت‌های ارزشمند گنجی است که بسیار آموزنده هستند.

جوائز و نشانها

دکتر گنجی ، در سال ۱۳۵۴ به عنوان استاد ممتاز دانشگاه تهران انتخاب شد. وی در بیست و نهمین کنگرهٔ ‏اتحادیهٔ بین المللی جغرافیایی در کره‎ ‎جنوبی در سال ۲۰۰۰ میلادی به عنوان یکی از ۱۵ جغرافیدان ‏برجستهٔ جهان شناخته شد و‎ ‎سازمان هواشناسی جهانی ، جایزه علمی سال ۲۰۰۱ خود را به وی اعطا ‏کرد.

ایشان‎ ‎همچنین دارای نشان درجه سه در خدمات دولتی را دریافت کرده‌است. دکتر گنجی از اوایل‎ ‎انقلاب ‏تا هم اکنون بالغ بر ۶۳ لوح تقدیر از مراکز آثار و مفاخر علمی ،چهره های‏‎ ‎ماندگار ،انجمن‌های علمی ‏جغرافیایی و دانشگاه‌ها دریافت کرده‌است.

دستاوردهای مهم

گنجی در ۳۰سال خدمت دانشگاهی‌اش به مقامات و سمت‌های گوناگونی دست یافت. او خدمت در مراکز غیردانشگاهی را به علت ارتباط کاری با جغرافیا از خدمت در دانشگاه جدا نمی‌دانست و همواره از فرصت‌های مطالعاتی گوناگون مانند مسافرت‌ها و شرکت در کنگره‌ها و همایش‌های بین المللی به سود جغرافیا بهره برداری می‌کرد و کلاس درس خود را زنده و در حال تکامل و تحول نگاه می‌داشت. همکاری ۱۲ساله او با وزارت راه آن زمان را می‌توان اوج همکاری او به مراکز بیرون از دانشگاه دانست که ۵سال آن با معاونت پارلمانی آن وزارت همراه بود. او از آن ۵سال برای بنیان‌گذاری و پیشرفت اداره کل هواشناسی وزارت راه بهره برداری کرد.

سخن از هواشناسی در ایران در دهه‌ی ۱۳۳۰آغاز شده بود و در سال ۱۳۳۵اداره‌ای به نام اداره ‌ی کل هواشناسی درون تشکیلات وزارت راه به وجود آمده بود. از آن جا که پایان‌نامه‌ی دکترای گنجی درباره آب و هوای ایران بود، او را به مدیریت آن اداره برگزیدند. پیش از آن، واحد کوچکی در تشکیلات سازمان هواپیمایی کشوری وجود داشت که خود زیر مجموعه‌ی وزارت راه بود و دو سرلشگر وزیر راه و ر ییس هواپیمایی کشوری بودند. رییس هواپیمایی حاضر نبود که فعالیت هواشناسی از آن جا جدا شود و گنجی پنج شش سال کوشش کرد تا قانون استقلال هواشناسی در اسفند ۱۳۳۷به تصویب مجلس سنا رسید. او قانون عضویت ایران در سازمان هواشناسی جهانی را نیز به تصویب آن مجلس رساند.

در آغاز کار گنجی در اداره‌ی هواشناسی، آن اداره فقط بیست تا بیست و پنج کارمند داشت که حقوقشان از دستگاه‌های دیگر پرداخت می‌شد. چون هواشناسی بودجه‌ی مستقل نداشت و آن کارمندان از جاهای دیگر حقوق می‌گرفتند، چندان به برنامه‌های گنجی توجه نداشتند. از این رو، او تصمیم گرفت خودش کارمند تربیت کند. بنابراین، هر سال صد نفر دیپلمه می‌گرفت و آن‌ها را به سطح فوق دیپلم (کارمند فنی) می‌رساند. کوشش‌های او در آن سال‌ها باعث شد که کم کم ارزش هواشناسی و سودمندی آن بر همگان آشکار شود تا جایی که امروزه سازمان هواشناسی ایران یکی از بزرگ‌ ترین دستگاه‌های علمی در سطح ملی و بین المللی به شمار می‌آید.

از دیگر دستاوردها و مسسولیت‌های مهم دکتر گنجی می‌توان این‌ها را نام برد:

  • دبیر دانشگاه تهران(۱۳۳۴- ۱۳۱۷)
  • دانشیار و سپس استاد دانشگاه تهران(۱۳۵۴-۱۳۳۴)
  • بنیان‌گذاری گروه آموزش جغرافیای دانشگاه تهران و مدیریت آن(۱۳۵۳- ۱۳۸۴)
  • ریاست دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی(۱۳۵۴- ۱۳۵۳)
  • بنیان‌گذاری سازمان هواشناسی ایران و مدیریت آن(۱۳۴۶- ۱۳۳۵)
  • بنیان‌گذاری دانشگاه بیرجند و مدیریت آن(۱۳۵۷-۱۳۵۴)
  • ریاست اداره کل هواشناسی از سال(۱۳۳۵تا ۱۳۴۷)
  • نماینده‌ی ثابت دولت ایران در سازمان هواشناسی جهانی(۱۳۵۷- ۱۳۳۵)
  • ریاست هواشناسی منطقه‌ی آسیا برای ۵سال
  • عضو همیشگی انجمن جغرافیای انگلستان
  • عضو کمیسیون آموزش جغرافیا در سال ۱۹۶۴
  • مشاور وزیر دفاع در دوران جنگ ایران و عراق
  • چهره‌ی برگزیده سازمان هواشناسی جهانی(WMO) در سال ۲۰۰۰ میلادی
  • چهره‌ی برگزیده چهارمین همایش چهره‌های ماندگار در سال ۱۳۸۳
  • و . . .
  • رئیس اولین کنگره جغرافیدانان ایران ۱۳۵۲
  • عضو‎ ‎شورای دانشگاه ‏تهران
  • اولین رئیس انجمن جغرافیدانان ایران ۱۳۵۳ تا‏‎ ۱۳۵۷‎

نگارش‌های استاد

دکتر گنجی دارای آثار علمی زیادی است که بیشتر به صورت مقاله‌های علمی در مجله‌های داخلی و خارجی به چاپ رسیده است. پایان‌نامه‌ی دکترای او درباره آب و هوای ایران بود که نخستین پژوهش درباره‌ی جغرافیای ایران بود. پایان نامه او در سال ۱۹۵۶به زبان انگلیسی منتشر شد و تا چند سال تنها منبع درباره‌ی آب و هوای ایران بود و هنوز هم به آن ارجاع داده می‌شود. اثر مهم دیگر او، اطلس اقلیمی ایران است که بارهابه چاپ رسیده و کتاب مرجع است. او در نگارش کتاب بزرگی به نام ایرانشهر، که یونسکو برای معرفی ایران منتشر ‌کرد، سهم بزرگی داشته است.

گنجی برای چند دانش‌نامه مقاله‌های مهمی نوشته است. او سرپرست بخش جغرافیای نخستین دانش‌نامه‌ی نوین ایران یعنی دایرالمعارف فارسی به سرپرستی دکتر غلامحسین مصاحب بود و مقاله‌هایی برای آن اثر نوشته است. نگارش مقاله‌های مربوط به جغرافیای ایران در دانشنامه‌ی بریتانیکا تا چند چاپ با دکتر محمد حسن گنجی بوده است. او مقاله‌هایی به زبان انگلیسی برای “دانشنامه ایرانیکا” نوشته است که در آمریکا منتشرمی‌شود. همچنین، در سال‌های پس از انقلاب اسلامی مقاله‌های بسیاری برای دایره المعارف بزرگ اسلامی و دانشنامهی جهان اسلام نگاشته است. از جمله مقاله‌ای مفصل درباره‌ی آب است که به عنوان نخستین مدخل جلد یک دایره المعارف بزرگ اسلامی منتشر شد و در آن آب را از نظر فیزیکی، جغرافیایی و مباحث مربوط به حجم آب در ایران و جهان اسلام و حتی نظر فقیهان و قدیس‌ها درباره‌ی آب بررسی کرده است. یکی از ده‌هامقاله او در این دایره المعارف، مقاله‌ای با نام “اقلیم و اقالیم سبعه” است که به عنوان یکی از چهارده مقاله‌ی برگزیده همه‌ی جلدهای این دایره المعارف جایزه گرفت.

گنجی از نویسندگان پرکار کتاب‌های درسی نیز بوده است و ۱۴کتاب درسی را برای دانش‌آموزان آماده کرده است. او درباره‌ی چگونگی آغاز این کار چنین گفته است:

“ در خرداد ۱۳۳۵بود که روزی همایون صنعتی‌زاده از من وقت ملاقاتی خواست و همین که به دفتر محقر آن روز او در طبقه دوم ساختمان کوچکی در خیابان شاه رفتم کتابی کوچک، در قطع بزرگ با جلد رنگی زیبایی به نام جغرافیای طلایی به دستم داد و گفت این یک کتاب درسی درباره‌ی ‏جغرافیای عمومی برا ی مدارس ابتدایی است و اگر ترجمه آن را جایگزین کتاب فعلی سال پنجم‏ ابتدایی کنیم، خدمت بزرگی به توسعه‌ی دانش نوآموزان، خود کرده‏ایم.

او درست می‏گفت، چون‏در آن زمان کتاب جغرافیای ابتدایی روی کاغذ بسیار ارزان با نقشه‏های سیاه و سفید درهم چاپ‏ می‏شد. صنعتی‏زاده اضافه کرد که تا مطالب کتاب آماده شود، او فیلم و زینگ آن را فراهم خواهدکرد و کتاب ابتدایی را برابر و مانند جغرافیای طلایی اما به زبان فارسی برای اول سال ‏تحصیلی آماده خواهد ساخت. قراردادی به مبلغ مختصر ۷۵۰۰تومان به نام من و دو نفر از شاگردان خوب و جغرافیدان من یعنی شادروانان دکتر لطف‏الله مفخم ‏پایان و حسین خلیلی‏فر منعقد شد و آغاز به کار کردیم و طولی نکشید که کتاب جغرافیای سال پنجم ابتدایی با قطع بزرگ ‏و کاغذ مرغوب و عکس‌ها و نقشه‏های رنگی دلچسب دانش‏آموزان به موقع، به بهای ۳۵ریال‏منتشر شد و هجوم دانش‏آموزان در بعضی شهرها برای دریافت آن به قدری بود که شنیدیم بازار سیاه پیدا کرده و تا جلد ی ۱۵۰ریال به فروش رسیده است.

موفقیتی که کتاب جغرافیای پنجم ابتدایی کسب کرده بود، ما را به فکر انداخت که کتابی نظیر آن با همان شرایط و نفیسی درباره‌ی جغرافیای ایران برای سال ششم ابتدایی آماده سازیم  ولی دشواری کار در این بود که در مورد این کتاب فیلم و زینگ و نقشه و تصویری در دست نبود و باید همه چیز را از آغاز آماده سازیم. صنعتی‏زاده هنرمند بزرگ و گرانقدر امروز، استاد پرویز کلانتری ‏را که در آن روزها جوانی پرشور و شوق بود پیدا کرد و او سراسر کتاب را با نقاشی‏های مناسب‏حال درباره‌ معیشت‏های ایرانی و محیط زیست آن‌ها مزین ساخت.”

فهرست آثار استاد

دکتر‎ ‎گنجی ، حدود ۱۰ درس جدید و مختلف را به تدریج وارد ‏برنامهٔ رشته جغرافیا نمود و‎ ‎همه را شخصاً به تناوب در سال‌های تحصیلی مختلف تدریس کرد. از آثار ‏ایشان می‌توان‎ ‎به ۱ جزوه درسی ، ۱۶ اثر تألیفی ، ۶ نقد کتاب ، ۱۲ مقدمه کتاب ، ۸۰مقاله علمی ،‎ ‎‎۱۹‎سخنرانی و ۱۴ مقاله به زبان انگلیسی اشاره نمود.

تعدادی از آثار استاد به شرح زیر است:

۱. جنگ و جغرافیا یا روابط دول بزرگ در اقیانوسیه. تهران، بنگاه پروین،۱۳۲۱

۲. بشر چیست. ترجمه از آثار مارک توابن. تهران چاپ سوم، بنگاه افشاری،۱۳۵۱

۳. جغرافیا سال پنجم ابتدایی(با همکاری جسین خلیلی‌فر). تهران، بنیاد فرانکلین،۱۳۳۷

۴. جغرافیا ششم ابتدایی با همکاری حسین خلیلی‌فر. تهران، بنیاد فرانکلین،۱۳۳۷

۵. آمار بارندگی ایران. تهران، مرکز تحقیقات علمی مناطق خشک دانشگاه تهران، ۱۳۳۸

۶. کتاب‌های جغرافیای دبیرستان از سال اول تا سال ششم(با همکاری گروه‌ مؤلفان). دهه‌ی ۱۳۴۰

۷. فهرست مقاله‌های جغرافیایی(با همکاری جواد صفی‌نژاد). تهران، دانشکده‌ی ادبیات دانشگاه تهران،۱۳۴۱

۸. جغرافیای ایران(چهار فصل در جلد اول ایرانشهر). تهران، نشریه شماره‌ی ۲۲کمیسیون ملی یونسکو،۱۳۴۲

۹. اطلس اقلیمی ایران. تهران، مؤسسة جغرافیای دانشگاه تهران، ۱۳۴۶

۱۰. مجموعه‌ی ۳۳مقاله‌ی جغرافیایی. تهران،بنیاد جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب،۱۳۵۳

۱۱. جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی. مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷

۱۲. تاریخچه‌ی جغرافیا در تمدن اسلامی. تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، ۱۳۶۸

۱۳. نامه‌هایی از قهستان(ترجمه و تالیف). مشهد، مرکز خراسان‌شناسی، ۱۳۷۹

شرکت در عرصه های بین الملل

دکتر گنجی سفرهای علمی متعددی به‎ ‎کشورها و شهرهای مختلف جهان نموده است که از این جمله اند :  اسکاتلند ، پرتقال ، دانمارک ، سوئد ، فنلاند ، پاکستان ، ‏هندوستان ، ژاپن‎ ،اندونزی ، مالزی ، سنگاپور ، هنگکنگ ، لبنان ، اتریش ، آلمان ، هلند ، بلژیک ،‎ ‎اسپانیا ‏، فرانسه ، نروژ ، شورویسابق مسکو ،کیف، ایروان و باکو  ، استرالیا ،‎ ‎کانادا ، کشورهای متحده آمریکا و ‏کلیهٔ شیخ نشین‌های خلیج فارس .

‏دکتر گنجی در کنگرهٔ بین المللی جغرافیایی ( آمستردام ۱۹۳۸ ، واشنگتن ۱۹۵۲ ، دهلی نو ۱۹۶۸ و ‏مونترال کانادا ۱۹۷۲ ) ، سمینار جغرافیایی کشورهای‎ ‎آسیایی و آفریقایی ( علیکرهٔ هندوستان – ۱۹۵۶ ) ‏، کمیسیون حل اختلاف آب هیرمند بین‎ ‎ایران وافغانستان (واشنگتن – ۱۹۵۶ ) ، کمیتهٔ اجرایی طرح ‏مناطق خشک یونسکو(‎کانبرای استرالیا - ۱۹۵۶ ) ، کمیتهٔ منطقه‌ای سازمان هواپیمایی کشوری بین المللی (‎رم – ۱۹۵۹ ) ، کمیتهٔ هواشناسی سازمان پیمان مرکزی (آنکارا – ۱۹۵۹ ، ۱۹۶۰ ، ۱۹۶۱‏‎ ‎و ۱۹۶۳ ، ‏لندن – ۱۹۶۰ ) ، اجلاسیهٔ هواشناسی منطقهٔ آسیا ( رانگون - ۱۹۵۹‏‎ ‎، بانکوک - ۱۹۶۲ ، تهران ‏‏- ۱۹۶۶ و توکیو – ۱۹۷۰ ) ، کمیسیون اقلیم شناسی سازمان‎ ‎هواشناسی جهانی ( لندن - ۱۹۶۰ و استکهلم - ‏‏۱۹۶۵ ) ، کنگرهٔ سازمان هواشناسی جهانی‎ ( ‎ژنو – ۱۹۶۳ ، ۱۹۶۷ و ۱۹۷۱ ) ، اجلاسیه کمیته ‏اجرایی سازمان هواشناسی جهانی ( ‎ژنو - ۱۹۶۵ ، ۱۹۶۶ ، ۱۹۶۸ ، ۱۹۶۹ و ۱۹۷۱ ) ، کمیته ارتباطات ‏سازمان عمران منطقه‎ ‎ای ( اسلام آباد - ۱۹۶۶ ) ، دومین کنگره سازمان ملل درباره یکنواخت ساختن ‏اسامی ( ‎لندن – ۱۹۷۲ ) ، کنفرانس یونسکو دربارهٔ آموزش جغرافیا در آسیای شرقی و‎ ‎اقیانوسیه (سنگاپور ‏‏- ۱۹۷۲ ) ، دومین اجلاسیهٔ گروه کارشناسان هواشناسی جهانی‎ ‎دربارهٔ کاربرد اقلیم شناسی در مسائل ‏محیطی ( ژنو – ۱۹۷۲ ) ، دومین کمیتهٔ فنی‎ ‎اندازه گیری آلودگی هوا ( هلسینکی - ۱۹۷۳ ) ، کنفرانس ‏یونسکو درباره آموزش‎ ‎جغرافیا در آسیای جنوبی ( دهلی نو – ۱۹۷۴ ) ، هشتمین اجلاسیه گروه ‏کارشناسان‎ ‎جغرافیای سازمان ملل ( نیویورک – ۱۹۷۵ ) ، سمپوزیوم هواشناسی در رابطه با آمایش‎ ‎زمین ‏دراشویل ( کارولینای شمالی – ۱۹۷۵ ) ، بیست و سومین کنگرهٔ بین المللی‎ ‎جغرافیا ( مسکو – ۱۹۷۶ ) ، ‏سومین کنگرهٔ سازمان ملل برای یکنواخت کردن اعلام‎ ‎جغرافیایی ( آتن – ۱۳۵۶ ، مونترال – ۱۳۶۵ و ژنو ‏‏- ۱۳۷۰ ) ، سفر عتبات عالیات در‎ ‎گروه دانشگاه تهران ( ۱۳۵۶ ) ، سفر چین در گروه دانشگاه تهران ( ‏‏۱۳۵۷ ) ، یازدهمین‎ ‎اجلاسیهٔ گروه کارشناسان ملل متحد ( ژنو – ۱۳۶۳ ) ، چهارمین اجلاسیهٔ منطقه ‏ای‎ ‎برای همسان سازی نام‌های جغرافیایی ( تهران – ۱۳۶۹ ) ، سمینار مرزهای ایران در مرکز‎ ‎ژئوپلوتیک و ‏مرزهای بین المللی دانشگاه لندن ( لندن – ۱۳۷۰ ) ، سمینار هویت ایران‎ ‎در پایان قرن بیستم در دانشگاه لندن ‏‏( لندن – ۱۳۷۷ ) شرکت فعال داشته‌است.
گنجی در نگاه اندیشمندان

دکتر پیروز مجتهدزاده که در دوره‌ی کارشناسی شاگرد دکتر گنجی بوده است، درباره‌ی استاد خود چنین گفته است:« با همه‌ی استادانم رابطه‌ای نزدیک و منطقی داشتم، به ویژه با دکتر گنجی که رابطه‌مان به شکل رابطه پدر و فرزندی در روابط اجتماعی و نیز در محیط دانشگاه بود. صرف نظر از پدر و مادر که نقش انکارناپذیری در شخصیت من داشته‌اند، سه نفر دیگر هم تاثیر ژرفی بر زندگی من ایجاد کرده‌اند. نخستین آن‌ها دکتر گنجی است که نگاه اساسی‌ام را به علم و زندگی مدیون او هستم. در دوران دانشجویی‌ام به همه استادانم احترام می‌گذاشتم ولی دکتر گنجی به راستی با بقیه تفاوت داشت. او کسی بود که می‌توانست همه گونه پرسش را در مباحث جغرافیایی و به ویژه هواشناسی پاسخ دهد. با وجود این، هیچ ادعایی نداشت و احترام عمیق من به او به سبب همین بی‌ادعایی است. همیشه سعی می‌کرد در حال آموختن باشد. من همواره در برابرپرسش‌های علمی و فرهنگی و اجتماعی مختلفی که برایم پیش می‌آمد نزد او می‌رفتم. گنجی شخصیتی استثنایی و ارزشمند است و من شخصیتی در شأن و پایه او ندیده‌ام. در واقع آموختن من از دکتر گنجی فقط به دوره‌‌های خاص دانشگاهی مانند لیسانس و فوق لیسانس و حتی دکترا محدود نبود. من هنوز هم از او می‌آموزم.

آثار استاد:

دکتر‎ ‎گنجی ، حدود ۱۰ درس جدید و مختلف را به تدریج وارد ‏برنامهٔ رشته جغرافیا نمود و‎ ‎همه را شخصاً به تناوب در سال‌های تحصیلی مختلف تدریس کرد. از آثار ‏ایشان می‌توان‎ ‎به ۱ جزوه درسی ، ۱۶ اثر تألیفی ، ۶ نقد کتاب ، ۱۲ مقدمه کتاب ، ۸۰مقاله علمی ،‎ ‎‎۱۹‎سخنرانی و ۱۴ مقاله به زبان انگلیسی اشاره نمود.

تعدادی از آثار استاد به شرح زیر است:

  1. مقاله جغرافیایی ویژگی اثر : مجموعه ای است از مقالات جغرافیایی و اقلیم شناسانه و چند مقاله تاریخی که عمدتاً درباره ایران می باشد، این کتاب برای اولین بار در سال ۱۳۵۲ توسط موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب به چاپ رسیده است. { گنجی، ۳۲ مقاله جغرافیایی، تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب، ۱۳۵۲، پنج}۲
  2. آب و هوای ایران – (فصلی از تاریخ ایران کمبریج ۱۹۶۸ )
  3. آب و هوای ایران  - (قاهره)
  4. آب و هوای کشورهای آسیای مرکزی
  5. آتشفشان سنت هلن
  6. آثاری از دکتر گنجی که به انگلیسی منتشر نموده اند
  7. آمار بارندگی در ایران
  8. آمایش زمین بصورت یک منبع طبیعی – (نمونه هایی از آسیا)
  9. آمریکا را بشناسید
  10. آموزش جغرافیا
  11. اطلس اقلیمی ایران
  12. اطلس کامل تهران
  13. اکولوژی و اقلیم شناسی
  14. انتشارات پنهانی – (یادداشت)
  15. انحطاط جغرافیایی شهر بیرجند
  16. ایران – (دایره المعارف و رلدمارک چاپ نیویورک)
  17. برتراند راسل و جغرافیا
  18. برداشتی جغرافیایی از جمعیت مسلمان جهان و پاره ای از مشخصات و گرافیک آن
  19. بررسی اجمالی باران ۱۳ سال اخیر ایران
  20. بستر جغرافیایی تاریخ ایران
  21. به انگیزه اگر باران به کوهستان ببارد
  22. پاره ای جنبه های جغرافیایی ایران  23
  23. پیام آقای دکتر محمدحسن گنجی ویژگی اثر : مجموعه سخنرانیهای چهارمین کنگره جغرافیدانان ایران (به اهتمام گروه آموزشی جغرافیا)، دانشگاه فردوسی: دانشکده ادبیات و علوم انسانی، مشهد، صفحات ۱۸-۷٫۲۴
  24. پیشگفتار و نقد مقاله ها ویژگی اثر : فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره ۲، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، صفحات ۱۰-۵٫۲۵
  25. تاثیر آب و هوا در زندگی بشر
  26. تاریخ جغرافیای اسلامی
  27. تاریخچه جغرافیا در اسلام
  28. تاریخچه نهضت های پان
  29. ترجمه بشر چیست؟ ویژگی اثر : تألیف: مارک تواین.۳۰
  30. تغییرات آب و هوا
  31. تغییرات ناگهانی هوای ساحل جنوبی
  32. تقسیمات اقلیمی ایران
  33. جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی ویژگی اثر : کتابی است در شرح سیر تطور علم جغرافیا در ایران معاصر که در ۱۳۶۷ در انتشارات آستان قدس رضوی به چاپ رسید. [ جزنی « یادداشتهایی درباره مقام علمی دکتر گنجی، مجموعه مقالات جغرافیایی» (جشن نامه دکتر محمدحسن گنجی)، ص ۱۲}۳۴
  34. جغرافیا و آمار ویژگی اثر : نشریه سالانه اداره کل آمار عمومی، تهران۳۵
  35. جغرافیای اقلیمی
  36. جغرافیای ایران ویژگی اثر : کتابی است درباره کلیات جغرافیای ایران و تقسیمات و فصل بندی مطالعات جغرافیایی در این باره، که در چهار فصل در جلد اول نشریه شماره ۲۲ ایرانشهر منتشر شده است.۳۷
  37. جغرافیای سال پنجم ابتدایی ویژگی اثر : با همکاری دکتر لطف الله مفخم پایان و حسین خلیل فر.۳۸
  38. جغرافیای سال ششم ابتدایی ویژگی اثر : با همکاری حسین خلیل فر.۳۹
  39. جنگ و جغرافیا یا روابط دول بزرگ در اقیانوسیه ویژگی اثر : این کتاب در ۱۳۲۱ توسط کتابفروشی پروین به چاپ رسید، بحث های ژئوپولتیکی جالبی درباره رقابت های استعمارگران در قاره اقیانوسیه را در بر می گیرد.۴۰
  40. خاورمیانه کجا است
  41. خشکسالی در قائنات
  42. دون ژوان ایرانی
  43. روند تحقیقات جغرافیایی در ایران
  44. سازمان هواشناسی جهانی و هواشناسی ایران
  45. سخنی چند درباره هواشناسی
  46. شمه ای از خدمات جغرافیایی سازمان جغرافیایی و چندین مقاله جغرافیایی در دایره المعارف بزرگ اسلامی
  47. فهرست مقالات جغرافیایی ویژگی اثر : با همکاری جواد صفی نژاد.
  48. کتب جغرافیای دبیرستانی
  49. کلیات جغرافیای طبیعی
  50. کمک به اقلیم شناسی باستانی ایران
  51. گزارش ششمین کنگره بین المللی جغرافیایی در لندن
  52. گزارش کمیته هواشناسی مناطق خشک
  53. گزارش کنفرانس یونسکو در استرالیا درباره آب و هوای مناطق خشک جهان
  54. گزارش کنفرانس یونسکو درباره نحوه آموزش جغرافیا در جنوب خاوری آسیا
  55. لزوم تهیه نقشه های جغرافیایی
  56. مشخصات جغرافیای طبیعی ایران
  57. مطالعه اجمالیِ فرهنگ های جغرافیایی
  58. مطالعه جغرافیای در خواص جمعیتی امت مسلمان در جهان
  59. مفهوم جغرافیا و روش تدریس آن ویژگی اثر : نشریه انجمن دبیران علوم اجتماعی و تاریخ و جغرافیا، شماره ۱، تهران.
  60. مفهوم واقعی نژاد
  61. مقالاتی درباره جغرافیای ایران
  62. مقدمه بر اصول جغرافیای انسانی و اشاراتی به جغرافیای انسانی ایران
  63. مقدمه بر اطلس افغانستان
  64. مقدمه بر اطلس بزرگ جهان
  65. مقدمه بر اطلس تاریخی ایران
  66. مقدمه بر اطلس خلیج فارس
  67. مقدمه بر اطلس عمومی جهان
  68. مقدمه بر جغرافیای پزشکی ویژگی اثر : تألیف: هوشورزدشت.
  69. مقدمه بر شهرستان نور ویژگی اثر : تألیف: پیروز مجتهدزاده.
  70. مقدمه بر کلیات ژئومورفولوژی ایران ویژگی اثر : تألیف: دکتر محمود حریریان.
  71. مقدمه بر گزیده ای از فرهنگ و اصطلاحات جغرافیایی ویژگی اثر : تألیف: عاشوری.
  72. مقدمه بر گیتاشناسی کشورها
  73. مقدمه بر متن انگلیسی مقاله دکتر مهدوی [ جزنی،«‌یادداشتهایی درباره مقام علمی دکتر گنجی،» مجموعه مقالات جغرافیایی (‌جشن نامه دکتر محمد حسن گنجی)، صص ۱۹-۱۱}
  74. ملاحظاتی درباره آلودگی هوا و باران در تهران
  75. ملاحظاتی درباره باران چند سال اخیر ایران
  76. ملاحظاتی درباره باران سال
  77. ملاحظاتی درباره باران های تابستان ۱۹۵۴
  78. ملاحظاتی درباره پزشکان ایران مقیم آلمان غربی
  79. ملاحظاتی درباره جغرافیا و برنامه آن
  80. ملاحظاتی درباره جغرافیا و برنامه آن ویژگی اثر : نشریه گروه آموزشی جغرافیا دانشگاه تهران، ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، شماره ۱، چاپ میهن، صفحات ج-ر.
  81. ملاحظاتی درباره سید محمد فرزان
  82. ملاحظاتی درباره نظرات و روشهای نو در جغرافیا ویژگی اثر : نشریه انجمن دبیران جغرافیا و تاریخ و علوم اجتماعی ، شماره ۱۰، تهران
  83. ملاحظاتی موقت راجع به تبخیر در ایران
  84. نامه های قهستان
  85. نظری به نشریات ادواری جغرافیایی
  86. نقشه جغرافیا و سیاست
  87. نگرشی مجدد بر سمینار بین المللی جغرافیایی جمهوری اسلامی ایران
  88. هانینگتون و پارسیان هند
  89. هوا آستانه فضا
  90. هواشناسی در ایران

۹۱٫ یادی از دکتر صدیق اعلم (مردان نامی ایران)

منابع استفاده شده برای این مقاله :

  • · بنیاد ایران شناسی
  • · تعدادی از وبلاگها جغرافیایی
  • · ویکی فارسی
+ نوشته شده در  جمعه بیستم اسفند 1389ساعت 20:21  توسط محمد جلیل زارعی  |